Γράφει ο Γιώργος Πριόβολος*
Υπάρχουν ταξίδια που τα σχεδιάζεις για να γνωρίσεις έναν τόπο. Και υπάρχουν ταξίδια που τελικά γνωρίζεις καλύτερα τον εαυτό σου. Η πρόσφατη επίσκεψη μου στη Σμύρνη ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Δεν πήγα ως ιστορικός ούτε ως ερευνητής. Πήγα ως ένας απλός ταξιδιώτης που ήθελε να δει από κοντά μια πόλη, της οποίας το όνομα είναι βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη του Ελληνισμού.
Μια πόλη που για τους σημερινούς κατοίκους της είναι μια σύγχρονη, ζωντανή και πολύβουη μεγαλούπολη, αλλά για χιλιάδες Έλληνες υπήρξε η πατρίδα των προγόνων τους, το σπίτι τους, η καθημερινότητά τους, οι ελπίδες και τα όνειρα τους.
Περπατώντας στην παραλία, ανάμεσα στον κόσμο, στα καφέ και στις παρέες των νέων ανθρώπων, ένιωθα δύο εικόνες να συνυπάρχουν. Η μία ήταν η σημερινή πραγματικότητα μιας μεγάλης μεσογειακής πόλης που συνεχίζει να εξελίσσεται. Η άλλη ήταν μια αόρατη πόλη, χτισμένη όχι από πέτρα αλλά από μνήμη.
Κάθε δρόμος έμοιαζε να κρύβει μια ιστορία. Κάθε γωνιά έδινε την αίσθηση πως, αν η ιστορία μπορούσε να μιλήσει, θα είχε πολλά να αφηγηθεί. Όχι μόνο για την τραγωδία του 1922, αλλά και για τους αιώνες που προηγήθηκαν.
Για τον ελληνικό πολιτισμό της Ιωνίας, για τα σχολεία, τις εκκλησίες, τις γειτονιές, τους ανθρώπους που δημιούργησαν έναν από τους σημαντικότερους πνευματικούς και εμπορικούς πυρήνες του Ελληνισμού.
Δεν αναζήτησα φαντάσματα. Αναζήτησα ίχνη. Και κατάλαβα πως τα ίχνη δεν βρίσκονται μόνο στα κτίρια ή στα μνημεία. Βρίσκονται κυρίως στη μνήμη των ανθρώπων. Γιατί υπάρχουν τόποι που, όσο κι αν αλλάζουν, δεν μπορούν να αποκοπούν από την ιστορία τους.
Η Σμύρνη σήμερα δεν είναι η Σμύρνη του χθες. Οι γενιές άλλαξαν, οι κοινωνίες άλλαξαν, οι εποχές προχώρησαν. Κανείς δεν μπορεί να ζητά από το παρόν να ζει μέσα στο παρελθόν.
Όμως άλλο πράγμα η ζωή που συνεχίζεται και άλλο η λήθη. Οι λαοί προχωρούν όταν γνωρίζουν την ιστορία τους, όχι όταν την διαγράφουν. Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο δίδαγμα που πήρα από αυτό το ταξίδι. Η μνήμη δεν είναι εκδίκηση. Δεν είναι μίσος. Δεν είναι εμπόδιο στη συνύπαρξη των λαών.
Αντίθετα, είναι προϋπόθεση για έναν ειλικρινή αμοιβαίο σεβασμό. Όποιος ξεχνά την ιστορία του γίνεται φτωχότερος. Όποιος τη θυμάται χωρίς φανατισμό γίνεται σοφότερος.
Κλείνοντας, αισθάνομαι βαθιά χαρά και συγκίνηση που μου δόθηκε η ευκαιρία να περπατήσω, με σεβασμό και σιωπή, στην ιστορική προκυμαία της Σμύρνης.
Στον ίδιο τόπο όπου πριν από έναν αιώνα εκτυλίχθηκαν οι τελευταίες δραματικές στιγμές του μικρασιατικού Ελληνισμού και χαράχτηκε ανεξίτηλα μία από τις πιο τραγικές σελίδες της νεότερης ιστορίας μας. Δεν αναζήτησα εκδίκηση ούτε δικαίωση. Αναζήτησα τη μνήμη.
Και έφυγα με την πεποίθηση ότι οι λαοί οφείλουν να γνωρίζουν και να διαφυλάσσουν την ιστορία τους, όχι για να συντηρούν το μίσος, αλλά για να οικοδομούν την ειρήνη, τον αλληλοσεβασμό και τη συμφιλίωση. Γιατί υπάρχουν τόποι που δεν τους επισκέπτεσαι απλώς• τους προσεγγίζεις με δέος, τους τιμάς με τη σκέψη και τους κρατάς για πάντα στην καρδιά σου. Και για μένα, η Σμύρνη θα είναι πάντα ένας από αυτούς τους τόπους.
*Ο Γιώργος Πριόβολος είναι οικονομολόγος – διδάκτωρ Κοινωνικών επιστημών